Тарих сабағы
4 дәуір, 15 тақырып — анықтама, түсіндірме және қызықты дерек. Тақырыпты ашу үшін басыңыз.
Ежелгі дәуір
Сақтар, ғұндар, түрік қағанаты — қазақ даласының алғашқы өркениеттері
Сақ тайпалары
Анықтама: Сақтар — б.з.д. VIII ғасыр — б.з. IV ғасыр аралығында қазақ даласында өмір сүрген ирандық тілді көшпелі тайпалар бірлестігі.
- Ерекше жауынгерлік шеберлікпен, алтыннан жасалған әшекейлерімен, «аң стилі» өнерімен танымал болды.
- Парсы патшалықтары мен Қытаймен саяси-сауда байланыста болды; парсы патшасы Ұлы Кир сақтармен соғыста қаза тапты деген дерек тарихшы Геродоттан жеткен.
Ғұн империясы
Анықтама: Б.з.д. III ғасырдан б.з. V ғасырына дейін Азия мен Еуропа даласын билеген көшпелі империя.
- Билеушісі Аттила (шамамен 406—453) Еуропада «Құдайдың қамшысы» атанып, Рим империясын дірілдеткен.
- Атқа міну мен садақ ату өнері түркі халықтарының әскери дәстүрінің негізіне айналды.
Түрік қағанаты және Орхон жазулары
Анықтама: 552 жылы Бумын қаған негізін қалаған, «түрік» атауын мемлекет атына қолданған алғашқы держава.
- Кейін Шығыс және Батыс түрік қағандықтарына бөлінді (582 ж. шамасында).
- Күлтегін (684—731) — ұлы қолбасшы, оның құрметіне қойылған тас жазулар (шамамен 732 ж.) — түркі жазба тарихының алғашқы ескерткіштері.
Ұлы Жібек жолы
Анықтама: Қазақ даласының оңтүстігіндегі Отырар, Тараз, Сайрам қалалары арқылы өткен Еуразияны байланыстырған сауда жолы.
- Жібек, дәм-тұз, қыш бұйымдар, дін мен ғылыми идеялар осы жолмен таралды.
- Отырар — ғұлама әл-Фарабидің туған жері, орта ғасырда ірі мәдени-сауда орталығы болған.
Қазақ хандығы
1465—1847 — мемлекеттіліктің 380 жылдық тарихы
Хандықтың құрылуы (1465)
Анықтама: 1465 жылы Жәнібек пен Керей сұлтандар өз тайпаларын Моғолстан жеріне, Шу-Талас өзендерінің бойына көшіріп, дербес мемлекет — Қазақ хандығын құрды.
- Себебі — Әбілхайыр ханның үстемдік саясатына наразылық және Жәнібек пен Керейдің дербес мемлекет құру мұраты.
- Дерек Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарихи Рашиди» еңбегінде сақталған.
Қасым хан және дала заңы
Анықтама: Қасым хан (шамамен 1511—1521 жж. билік құрды) — хандықтың аумағын едәуір кеңейткен алғашқы құдіретті билеуші.
- Хандықтың шекарасын Сырдариядан Еділ-Жайыққа дейін жеткізді.
- «Қасымның қасқа жолы» — шариғат пен дала дәстүрі негізіндегі алғашқы жинақталған әдет-ғұрып заңы.
Тәуке хан және «Жеті жарғы»
Анықтама: Тәуке хан (1680—1715) үш би — Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би — көмегімен үш жүзді біріктіріп, «Жеті жарғы» заң жинағын қалыптастырды.
- «Жеті жарғы» жеті бөлімнен тұрады: жер дауы, жесір дауы, құн, ұрлық, борыш, әскери міндет, отбасы құқығы.
- Билер кеңесі — сот пен басқарудың негізгі институты болды.
Абылай хан және Аңырақай шайқасы
Анықтама: Абылай хан (1711—1781) — жоңғар басқыншылығына қарсы күресте қазақ жүздерін біріктірген ұлы қолбасшы әрі мемлекет қайраткері.
- 1729 жылы Аңырақай тауы маңында қазақ әскері жоңғарларды талқандады — батырлар Бөгенбай мен Қабанбай осы шайқаста ерекше көзге түсті.
- Абылай сыртқы саясатта Ресей мен Қытаймен де қарым-қатынас орнатып, тепе-теңдік сақтауға тырысты.
Отаршылдық дәуірі
1723—1936 — сынақтар мен ұлт-азаттық қозғалыстар кезеңі
Ақтабан шұбырынды (1723—1727)
Анықтама: Жоңғар хандығының қазақ жеріне жаппай шапқыншылығы — қазақ тарихындағы ең ауыр апаттардың бірі.
- Халық жаппай батысқа қоныс аударуға мәжбүр болды, шаруашылық күйреді.
- Осы дағдарыс кейін Абылай хан бастаған біріктіруші қозғалысқа түрткі болды.
Ресейге қосылу (1731—1865)
Анықтама: Кіші жүз ханы Әбілхайырдың 1731 жылғы антынан басталып, барлық үш жүздің Ресей империясы құрамына толық енуімен аяқталған ұзақ тарихи процесс.
- 1822 және 1824 жылдардағы «Жарғылар» бойынша Орта және Кіші жүздердегі хандық билік институты жойылды.
- Округтік-приказдық басқару жүйесі енгізілді, хан билігінің орнына патша әкімшілігі келді.
Алаш қозғалысы (1917—1920)
Анықтама: Қазақ зиялыларының ұлттық автономия құру үшін бастаған қоғамдық-саяси қозғалысы.
- Көшбасшылары — Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов. «Қазақ» газеті — қозғалыстың негізгі баспасөз мінбері болды.
- 1917 жылы желтоқсанда Екінші жалпықазақ съезінде Алашорда автономиясы жарияланды.
Ашаршылық (1930—1933)
Анықтама: Кеңес өкіметінің зорлап ұжымдастыру саясаты салдарынан болған жаппай ашаршылық — қазақ халқының тарихындағы ең ауыр демографиялық апат.
- Көшпелі шаруашылықты күштеп отырықшыландыру мал басының жаппай қырылуына әкелді.
- Зерттеушілердің бағалауынша, шамамен 1,5—2 миллион адам қаза тапты немесе көші-қонға мәжбүр болды.
Тәуелсіздік дәуірі
1991 жылдан бүгінге дейін — жаңа мемлекеттің қалыптасуы
1991 — Тәуелсіздік жариялау
Анықтама: 16 желтоқсан 1991 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы Конституциялық заң қабылданды.
- Бұл КСРО-дан бөлек мемлекет болған соңғы одақтас республика еді.
- Тұңғыш Президент — Нұрсұлтан Назарбаев.
Ядросыз мемлекет
Анықтама: Тәуелсіздіктен кейін Қазақстан КСРО-дан мұраға қалған әлемдегі 4-ші үлкен ядролық қаруды ерікті түрде тапсырды.
- 29 тамыз 1991 жылы Президент жарлығымен Семей ядролық сынақ полигоны жабылды.
- Бұл шешім Қазақстанды әлемдік ядролық қауіпсіздік саясатының үлгісіне айналдырды.
Жаңа астана
Анықтама: 1997 жылы ел астанасы Алматыдан Ақмолаға (кейін Астана деп аталды) көшірілді.
- Шешімнің мақсаты — елдің экономикалық-әкімшілік әлеуетін солтүстікке жұмылдыру, шекара қауіпсіздігін нығайту болды.
- Қала 2019—2022 жылдары Нұр-Сұлтан деп аталып, кейін қайта Астана атауына оралды.