№07 · Тарих мұражайы learning.apec.edu.kz Барлық стендтер
Мектеп курсы

Тарих сабағы

4 дәуір, 15 тақырып — анықтама, түсіндірме және қызықты дерек. Тақырыпты ашу үшін басыңыз.

1

Ежелгі дәуір

Сақтар, ғұндар, түрік қағанаты — қазақ даласының алғашқы өркениеттері

Сақ тайпалары

Анықтама: Сақтар — б.з.д. VIII ғасыр — б.з. IV ғасыр аралығында қазақ даласында өмір сүрген ирандық тілді көшпелі тайпалар бірлестігі.

  • Ерекше жауынгерлік шеберлікпен, алтыннан жасалған әшекейлерімен, «аң стилі» өнерімен танымал болды.
  • Парсы патшалықтары мен Қытаймен саяси-сауда байланыста болды; парсы патшасы Ұлы Кир сақтармен соғыста қаза тапты деген дерек тарихшы Геродоттан жеткен.
Қызық дерекЕсік қорғанынан (1969, Алматы облысы, археолог Кемал Ақышев) «Алтын Адам» табылды — 4000-нан астам алтын бұйыммен көмілген жас жауынгердің киімі!
Ғұн империясы

Анықтама: Б.з.д. III ғасырдан б.з. V ғасырына дейін Азия мен Еуропа даласын билеген көшпелі империя.

  • Билеушісі Аттила (шамамен 406—453) Еуропада «Құдайдың қамшысы» атанып, Рим империясын дірілдеткен.
  • Атқа міну мен садақ ату өнері түркі халықтарының әскери дәстүрінің негізіне айналды.
Қызық дерекКөптеген тарихшылар қазіргі түркі халықтарының, соның ішінде қазақтардың, этногенезінде ғұндардың рөлін ерекше атап көрсетеді.
Түрік қағанаты және Орхон жазулары

Анықтама: 552 жылы Бумын қаған негізін қалаған, «түрік» атауын мемлекет атына қолданған алғашқы держава.

  • Кейін Шығыс және Батыс түрік қағандықтарына бөлінді (582 ж. шамасында).
  • Күлтегін (684—731) — ұлы қолбасшы, оның құрметіне қойылған тас жазулар (шамамен 732 ж.) — түркі жазба тарихының алғашқы ескерткіштері.
Қызық дерекОрхон-Енисей жазулары — руна жазуымен жазылған, қазақ тілінің тарихи тамырларының бірі саналатын аса құнды дереккөз.
Ұлы Жібек жолы

Анықтама: Қазақ даласының оңтүстігіндегі Отырар, Тараз, Сайрам қалалары арқылы өткен Еуразияны байланыстырған сауда жолы.

  • Жібек, дәм-тұз, қыш бұйымдар, дін мен ғылыми идеялар осы жолмен таралды.
  • Отырар — ғұлама әл-Фарабидің туған жері, орта ғасырда ірі мәдени-сауда орталығы болған.
Қызық дерекТараз қаласының 2000 жылдан астам тарихы бар — Қазақстанның ең көне қалаларының бірі, қытай жылнамаларында б.з. VI ғасырынан бері аталады.
2

Қазақ хандығы

1465—1847 — мемлекеттіліктің 380 жылдық тарихы

Хандықтың құрылуы (1465)

Анықтама: 1465 жылы Жәнібек пен Керей сұлтандар өз тайпаларын Моғолстан жеріне, Шу-Талас өзендерінің бойына көшіріп, дербес мемлекет — Қазақ хандығын құрды.

  • Себебі — Әбілхайыр ханның үстемдік саясатына наразылық және Жәнібек пен Керейдің дербес мемлекет құру мұраты.
  • Дерек Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарихи Рашиди» еңбегінде сақталған.
Қызық дерек«Қазақ» сөзінің көне мағынасы — «еркін, бөлек кеткен». Хандық құрылғаннан кейін жаңа мемлекеттің халқы осылай аталды.
Қасым хан және дала заңы

Анықтама: Қасым хан (шамамен 1511—1521 жж. билік құрды) — хандықтың аумағын едәуір кеңейткен алғашқы құдіретті билеуші.

  • Хандықтың шекарасын Сырдариядан Еділ-Жайыққа дейін жеткізді.
  • «Қасымның қасқа жолы» — шариғат пен дала дәстүрі негізіндегі алғашқы жинақталған әдет-ғұрып заңы.
Қызық дерекҚасым хан тұсында хандық құрамында, тарихшылардың бағалауынша, жүз мыңдаған адам болған деп есептеледі — сол дәуір үшін орасан зор сан.
Тәуке хан және «Жеті жарғы»

Анықтама: Тәуке хан (1680—1715) үш би — Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би — көмегімен үш жүзді біріктіріп, «Жеті жарғы» заң жинағын қалыптастырды.

  • «Жеті жарғы» жеті бөлімнен тұрады: жер дауы, жесір дауы, құн, ұрлық, борыш, әскери міндет, отбасы құқығы.
  • Билер кеңесі — сот пен басқарудың негізгі институты болды.
Қызық дерек«Жеті жарғы» жазба түрде толық сақталмаған — ол ұрпақтан-ұрпаққа ауызша, билердің жад-тәжірибесі арқылы жеткен.
Абылай хан және Аңырақай шайқасы

Анықтама: Абылай хан (1711—1781) — жоңғар басқыншылығына қарсы күресте қазақ жүздерін біріктірген ұлы қолбасшы әрі мемлекет қайраткері.

  • 1729 жылы Аңырақай тауы маңында қазақ әскері жоңғарларды талқандады — батырлар Бөгенбай мен Қабанбай осы шайқаста ерекше көзге түсті.
  • Абылай сыртқы саясатта Ресей мен Қытаймен де қарым-қатынас орнатып, тепе-теңдік сақтауға тырысты.
Қызық дерекАңырақай жеңісі туралы халық аузында «Аруақ Абылай!» ұраны күні бүгінге дейін сақталған.
3

Отаршылдық дәуірі

1723—1936 — сынақтар мен ұлт-азаттық қозғалыстар кезеңі

Ақтабан шұбырынды (1723—1727)

Анықтама: Жоңғар хандығының қазақ жеріне жаппай шапқыншылығы — қазақ тарихындағы ең ауыр апаттардың бірі.

  • Халық жаппай батысқа қоныс аударуға мәжбүр болды, шаруашылық күйреді.
  • Осы дағдарыс кейін Абылай хан бастаған біріктіруші қозғалысқа түрткі болды.
Қызық дерек«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» — халық жадында сақталған, сол жылдардың ауыртпалығын бейнелейтін тұрақты тіркес.
Ресейге қосылу (1731—1865)

Анықтама: Кіші жүз ханы Әбілхайырдың 1731 жылғы антынан басталып, барлық үш жүздің Ресей империясы құрамына толық енуімен аяқталған ұзақ тарихи процесс.

  • 1822 және 1824 жылдардағы «Жарғылар» бойынша Орта және Кіші жүздердегі хандық билік институты жойылды.
  • Округтік-приказдық басқару жүйесі енгізілді, хан билігінің орнына патша әкімшілігі келді.
Қызық дерекКенесары хан (1837—1847) — осы отаршылдық саясатқа қарсы соңғы ірі қарулы көтерілісті бастаған, тарихта «соңғы қазақ ханы» атанған тұлға.
Алаш қозғалысы (1917—1920)

Анықтама: Қазақ зиялыларының ұлттық автономия құру үшін бастаған қоғамдық-саяси қозғалысы.

  • Көшбасшылары — Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов. «Қазақ» газеті — қозғалыстың негізгі баспасөз мінбері болды.
  • 1917 жылы желтоқсанда Екінші жалпықазақ съезінде Алашорда автономиясы жарияланды.
Қызық дерекАлашорда үкіметі небәрі бірнеше жыл өмір сүрді — 1920 жылы кеңес үкіметі оны таратты, бірақ оның ұлттық идеялары кейінгі тәуелсіздік қозғалысына рухани негіз болды.
Ашаршылық (1930—1933)

Анықтама: Кеңес өкіметінің зорлап ұжымдастыру саясаты салдарынан болған жаппай ашаршылық — қазақ халқының тарихындағы ең ауыр демографиялық апат.

  • Көшпелі шаруашылықты күштеп отырықшыландыру мал басының жаппай қырылуына әкелді.
  • Зерттеушілердің бағалауынша, шамамен 1,5—2 миллион адам қаза тапты немесе көші-қонға мәжбүр болды.
Қызық дерекБұл кезең қазақ халқының демографиялық құрамына ұзақ мерзімді әсер етті — халық саны бірнеше он жылдықтан кейін ғана қалпына келе бастады.
4

Тәуелсіздік дәуірі

1991 жылдан бүгінге дейін — жаңа мемлекеттің қалыптасуы

1991 — Тәуелсіздік жариялау

Анықтама: 16 желтоқсан 1991 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы Конституциялық заң қабылданды.

  • Бұл КСРО-дан бөлек мемлекет болған соңғы одақтас республика еді.
  • Тұңғыш Президент — Нұрсұлтан Назарбаев.
Қызық дерек1986 жылғы Желтоқсан көтерілісі тура 5 жыл бұрын, дәл сол күні — 16 желтоқсанда — болған еді.
Ядросыз мемлекет

Анықтама: Тәуелсіздіктен кейін Қазақстан КСРО-дан мұраға қалған әлемдегі 4-ші үлкен ядролық қаруды ерікті түрде тапсырды.

  • 29 тамыз 1991 жылы Президент жарлығымен Семей ядролық сынақ полигоны жабылды.
  • Бұл шешім Қазақстанды әлемдік ядролық қауіпсіздік саясатының үлгісіне айналдырды.
Қызық дерек29 тамыз — ядролық сынақтарға қарсы халықаралық күн ретінде БҰҰ деңгейінде де атап өтіледі.
Жаңа астана

Анықтама: 1997 жылы ел астанасы Алматыдан Ақмолаға (кейін Астана деп аталды) көшірілді.

  • Шешімнің мақсаты — елдің экономикалық-әкімшілік әлеуетін солтүстікке жұмылдыру, шекара қауіпсіздігін нығайту болды.
  • Қала 2019—2022 жылдары Нұр-Сұлтан деп аталып, кейін қайта Астана атауына оралды.
Қызық дерек2017 жылы Астанада өткен EXPO халықаралық көрмесінің «Нұр Әлем» сфералық павильоны қаланың символына айналды.