№07 · Тарих мұражайы learning.apec.edu.kz Барлық стендтер
Мемлекеттік дәуір

Хандық дәуір

Қазақ хандығы — 1465 жылдан 1847 жылға дейін, 380 жылдық мемлекеттік тарих

1465 — Құрылу XVI—XVII — Алтын дәуір 1731 — Бодандық басы 1847 — Кенесары
1465 жыл

Керей мен Жәнібек

негізін қалаушылар

Әбілхайыр ханның үстемдік саясатына наразы болып, Шу мен Талас өзендерінің бойына көшіп, Қазақ хандығын құрды. Бұл — қазақ мемлекеттігінің бастауы. Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарихи Рашиди» еңбегінде атап өткен.

Маңызды дерек«Қазақ» сөзінің көне мағынасы — «еркін, бөлек кеткен». Осы оқиғадан кейін жаңа мемлекеттің халқы «қазақ» аталды.
шамамен 1511—1521

Қасым хан

мемлекет нығайтушы

Қазақ хандығының алғашқы құдіретті билеушісі. Хандықтың аумағын Сырдария мен Жетісудан Еділ-Жайыққа дейін кеңейтті. «Қасымның қасқа жолы» — алғашқы жинақталған әдет-ғұрып заңы.

Заң«Қасымның қасқа жолы» — шариғат пен дала дәстүрі негізінде құрылған қазақ халқының алғашқы құқықтық жинағы.
1538—1580

Хақназар хан

қалпына келтіруші

Қасымнан кейінгі құрылымдық қиыншылықтан соң Қазақ хандығын қайта нығайтты. Шайбани, Ноғай және қалмақ хандықтарымен соғыстарда жеңіске жетті.

СтратегияХақназар Қазақ хандығының оңтүстік-батыс шекараларын Ноғай ордасы есебінен кеңейтті — қазіргі Маңғыстау, Атырау өңірлері.
шамамен 1598—1628

Есім хан

қорғаушы

Хандықтың астанасын Түркістанға көшірді. Бұхара әмірлігі мен жоңғарлармен күресте табысты болды. «Есім ханның ескі жолы» — құқықтық дәстүрдің жалғасы.

МұраЕсім ханның заңдары кейінірек Тәуке ханның «Жеті жарғысына» негіз болды — дала құқығының сабақтастығы осылай сақталды.
1680—1715

Тәуке хан

ұлы заң шығарушы

Үш биі — Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би — көмегімен үш жүзді біріктірді. «Жеті жарғы» заң жинағы — қазақ құқығының қарашаңырағы.

Заң«Жеті жарғы» жеті негізгі бөлімнен тұрады: жер дауы, жесір дауы, құн, ұрлық, борыш, әскери міндет, отбасы құқығы.
1711—1781

Абылай хан

ұлы көсем

Қазақ тарихындағы ең құрметті хандардың бірі. Жоңғар басқыншылығына қарсы күресте халықты біріктірді. 1729 жылы Аңырақай шайқасында жоңғарлар жеңілді. Атағы бүгінгі күнге дейін жетіп тұр.

Аңырақай шайқасы1729 жыл — қазақтар жоңғарларды Аңырақай тауы маңында талқандады. Батырлар: Абылай, Бөгенбай, Қабанбай. Бұл жеңіс қазақ даласын құтқарды.
1731

Әбілхайыр хан

бодандық сұрады

Кіші жүздің ханы. Жоңғар мен қалмақ шабуылынан қорғаныс іздеп Ресей империясының бодандығына өтуге келісім берді. Бұл — Қазақстанның Ресейге қосылу процесінің бастамасы.

БұрылысҚазан айы 1731 — Әбілхайыр Ресей императрицасы Анна Иоанновнаға ант берді. Кейін Орта жүз (1740-жж.) және Ұлы жүз (XIX ғ.) де осы жолды қайталады.
1837—1847

Кенесары хан

соңғы хан · ұлт-азаттық

Абылай ханның немересі. Қазақ тарихындағы соңғы хан — 1841 жылы билер мен сұлтандар кеңесі оны ханшылыққа сайлады. 10 жыл бойы Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы күрес жүргізді.

Соңғы жыл1847 жылы Кенесары қырғыз манаптарымен болған қақтығыста қаза тапты. Оның бастаған көтерілісі — қазақ халқының отаршылдыққа қарсы ең ұзақ мерзімді қарулы қарсылығы.
Хандық дәуірдің сынағы

Маңызды оқиғалар

1723—1727

Ақтабан шұбырынды

Жоңғар шапқыншылығы қазақ даласын күйретті — «үлкен апат жылдары». Халық жаппай батысқа қоныс аударуға мәжбүр болды. Бұл дағдарыс кейін Абылай ханның біріктіруші саясатына түрткі болды.

1680

«Жеті жарғы»

Тәуке хан мен үш бидің бірлескен еңбегі — жазба заң түрінде емес, ауызша дәстүр негізінде қалыптасқан, бірақ қазақ құқығының іргетасы саналатын жинақ.

1731—1865

Ресейге қосылу кезеңі

Әбілхайырдың антынан басталып, барлық үш жүздің Ресей империясы құрамына толық енуімен аяқталған ұзақ процесс.

1822—1824

Хандық билігінің жойылуы

Ресей әкімшілігі хандық билік институтын кезең-кезеңмен жойды: Орта жүзде 1822, Кіші жүзде 1824 жылғы «Жарғылар» бойынша. Округтік басқару жүйесі енгізілді.