Тарих пен тәжірибе
Химияның ұлы жаңалықтарын біл және мектепте (ересектің бақылауымен) қауіпсіз жасауға болатын 6 тәжірибені көр.
Химия тарихындағы жаңалықтар
Атомнан periодтық кестеге дейін — 2400 жылдық жол.
Атом идеясы
Демокрит
«Атом» сөзін ұсынды — грекше «бөлінбейтін» дегенді білдіреді. Бірақ бұл — тек философиялық болжам, дәлелі болмады.
Элемент ұғымы
Роберт Бойль
«Химиялық элемент» терминін алғаш енгізді. Осыдан заманауи химия ғылымы басталды деп есептеледі.
Массаның сақталу заңы
Антуан Лавуазье
Химиялық реакция кезінде заттардың жалпы массасы өзгермейді екенін дәлелдеді. Оны «жаңа химияның атасы» деп атайды.
Атомдық теория
Джон Дальтон
Әр элементтің өзіне тән атом массасы бар екенін эксперименталды түрде дәлелдеді.
Периодтық кесте
Дмитрий Менделеев
Элементтерді атомдық массасы бойынша жүйелеп орналастырды және әлі ашылмаған элементтердің қасиеттерін болжады!
Радий мен полоний
Мария Кюри
Радиоактивтілік құбылысын зерттеп, екі жаңа элемент ашты. Физика және химия бойынша 2 Нобель сыйлығын алған жалғыз әйел.
Атом ядросы
Эрнест Резерфорд
Атомның ортасында кіші әрі тығыз ядро бар екенін дәлелдеп, атом моделін мүлдем өзгертті.
Атомның кванттық моделі
Нильс Бор
Электрондар атом ядросын белгіленген орбиталар (энергетикалық деңгейлер) бойынша айналады деген теория ұсынды.
Қауіпсіздік ережелері
Кез келген тәжірибе алдында осы ережелерді есте сақта — химия қауіпсіз де, қызық та болады.
6 қауіпсіз тәжірибе
Әр тәжірибенің не үшін жұмыс істейтінін де түсіндірдік — химия сиқыр емес, заңдылық!
1Атқыш шар
Оңай
Атқыш шар
ОңайКерек заттар
- Сода (NaHCO₃)
- Сірке суы (сірке қышқылы)
- Пластик бөтелке
- Ауа шары (баллон)
Қадамдар
- Бөтелкеге сірке суын 1/4 бөлігіне дейін құй.
- Ауа шарының ішіне 2 ас қасық сода сал.
- Шарды бөтелке мойнына мұқият кигіз (сода әлі түспесін).
- Шарды тік ұстап, соданы бөтелкеге түсір және бақыла.
Көзге тимеуін қада ғала; реакция көбіктеніп тез жүреді, бөтелкенің аузын өзіңе қаратпа.
2Түсі өзгеретін индикатор
Оңай
Түсі өзгеретін индикатор
ОңайКерек заттар
- Қызыл қырыққабат (немесе оның суы)
- Ыстық су
- Сынауға арналған сұйықтар: сірке суы, сабын суы, лимон шырыны, содалы су
Қадамдар
- Ересек адам қырыққабатты турап, ыстық суға 10 минутқа салады — сұйықтық күлгін-көк түске боялады.
- Бұл сұйықтықтан әр стаканға аздап құй.
- Әр стаканға сынайтын сұйықтықтан тамшылат.
- Түстің өзгеруін бақыла: қызыл/қызғылт — қышқыл, жасыл/сары — сілті, күлгін — бейтарап.
Ыстық суды тек ересек құюы керек. Сынау сұйықтықтарын ішпе.
3Тұз кристалы өсіру
Орташа
Тұз кристалы өсіру
ОрташаКерек заттар
- Ас тұзы немесе қант
- Ыстық су
- Жіп, қарындаш, әйнек банка
Қадамдар
- Ыстық суға тұз/қант еруі тоқтағанша (қаныққан ерітінді пайда болғанша) біртіндеп қос.
- Қарындашқа жіп байлап, ерітіндіге жібер (түбіне тимесін).
- Банканы тыныш жерге қой, бірнеше күн-апта күте тұр.
- Жіпте кристалдар өскенін бақыла.
Ыстық суды ересек құяды. Банканы балалар қолы тимейтін тұрақты жерге қой.
4Темірдің тотығуы (тот)
Орташа
Темірдің тотығуы (тот)
ОрташаКерек заттар
- 2 темір шеге
- Тұзды су және кәдімгі су
- 2 кішкентай ыдыс
Қадамдар
- Бір шегені тұзды суға, екіншісін кәдімгі суға сал.
- Ыдыстарды бірнеше күн бойы бақыла.
- Қай шегеде тот (қызыл-қоңыр дақ) тезірек пайда болатынын сал.
Тәжірибеден кейін қолыңды жу, тот түскен шегемен ойнама.
5Би(ы)леген сүт
Оңай
Би(ы)леген сүт
ОңайКерек заттар
- Майлы сүт (табақшаға құйылған)
- Тамақ бояғышы (бірнеше түс)
- Ыдыс жуғыш сабын
- Мақта таяқша
Қадамдар
- Табақшаға сүт құй, бетіне түрлі-түсті бояғыш тамшылат.
- Мақта таяқшаны сабынға малып, сүттің ортасына тигіз.
- Түстердің қалай «билейтінін» бақыла!
Тәжірибеден кейінгі сүтті ішпе, төгіп таста.
6Мысталған шеге
Мұғаліммен бірге
Мысталған шеге
Мұғаліммен біргеКерек заттар
- Мыс купоросының (CuSO₄) сұйылтылған ерітіндісі — тек мұғалім дайындайды
- Тот баспайтын темір шеге немесе қыстырғыш
- Қолғап, көзілдірік
Қадамдар
- Мұғалім CuSO₄ ерітіндісін мөлдір ыдысқа құяды.
- Темір шегені қолғаппен ерітіндіге түсір.
- Бірнеше минуттан кейін шегенің бетінде қызыл-қоңыр мыс қабаты пайда болғанын бақыла.
- Мыс купоросы жұтылса улы — тек мұғалімнің қатысуымен жасалады.
- Қолғапсыз ұстама, көзге тигізбе.
- Тәжірибеден кейін ерітіндіні қолдан төгуге болмайды — мұғалім арнайы ыдысқа жинайды.
- Тәжірибеден кейін қолыңды сабынмен жу.