ХимияАшық зертхана
APEC Petrotechnic Higher College
Ашылымдар · Тәжірибелер

Тарих пен тәжірибе

Химияның ұлы жаңалықтарын біл және мектепте (ересектің бақылауымен) қауіпсіз жасауға болатын 6 тәжірибені көр.

Химия тарихындағы жаңалықтар

Атомнан periодтық кестеге дейін — 2400 жылдық жол.

б.з.д. 400

Атом идеясы

Демокрит

«Атом» сөзін ұсынды — грекше «бөлінбейтін» дегенді білдіреді. Бірақ бұл — тек философиялық болжам, дәлелі болмады.

1661

Элемент ұғымы

Роберт Бойль

«Химиялық элемент» терминін алғаш енгізді. Осыдан заманауи химия ғылымы басталды деп есептеледі.

1774

Массаның сақталу заңы

Антуан Лавуазье

Химиялық реакция кезінде заттардың жалпы массасы өзгермейді екенін дәлелдеді. Оны «жаңа химияның атасы» деп атайды.

1808

Атомдық теория

Джон Дальтон

Әр элементтің өзіне тән атом массасы бар екенін эксперименталды түрде дәлелдеді.

1869

Периодтық кесте

Дмитрий Менделеев

Элементтерді атомдық массасы бойынша жүйелеп орналастырды және әлі ашылмаған элементтердің қасиеттерін болжады!

1898

Радий мен полоний

Мария Кюри

Радиоактивтілік құбылысын зерттеп, екі жаңа элемент ашты. Физика және химия бойынша 2 Нобель сыйлығын алған жалғыз әйел.

1911

Атом ядросы

Эрнест Резерфорд

Атомның ортасында кіші әрі тығыз ядро бар екенін дәлелдеп, атом моделін мүлдем өзгертті.

1913

Атомның кванттық моделі

Нильс Бор

Электрондар атом ядросын белгіленген орбиталар (энергетикалық деңгейлер) бойынша айналады деген теория ұсынды.

Қауіпсіздік ережелері

Кез келген тәжірибе алдында осы ережелерді есте сақта — химия қауіпсіз де, қызық та болады.

🧑‍🏫Тек ересектің қадағалауымен
🥽Көзге қорғаныш
🧤Қолғап кию
🪟Бөлмені желдету
🚫Дәмін татпа, ішпе
🧼Тәжірибеден кейін қол жу
⚗️Белгісіз заттарды араластырма
📵Отпен ойнама

6 қауіпсіз тәжірибе

Әр тәжірибенің не үшін жұмыс істейтінін де түсіндірдік — химия сиқыр емес, заңдылық!

1

Атқыш шар

Оңай

Керек заттар

  • Сода (NaHCO₃)
  • Сірке суы (сірке қышқылы)
  • Пластик бөтелке
  • Ауа шары (баллон)

Қадамдар

  • Бөтелкеге сірке суын 1/4 бөлігіне дейін құй.
  • Ауа шарының ішіне 2 ас қасық сода сал.
  • Шарды бөтелке мойнына мұқият кигіз (сода әлі түспесін).
  • Шарды тік ұстап, соданы бөтелкеге түсір және бақыла.
Неге? Сірке қышқылы содамен әрекеттесіп, көмірқышқыл газын (CO₂) бөледі: NaHCO₃ + CH₃COOH → CH₃COONa + H₂O + CO₂. Газ шарды керіп-үрлейді.
⚠️ Қауіпсіздік

Көзге тимеуін қада ғала; реакция көбіктеніп тез жүреді, бөтелкенің аузын өзіңе қаратпа.

2

Түсі өзгеретін индикатор

Оңай

Керек заттар

  • Қызыл қырыққабат (немесе оның суы)
  • Ыстық су
  • Сынауға арналған сұйықтар: сірке суы, сабын суы, лимон шырыны, содалы су

Қадамдар

  • Ересек адам қырыққабатты турап, ыстық суға 10 минутқа салады — сұйықтық күлгін-көк түске боялады.
  • Бұл сұйықтықтан әр стаканға аздап құй.
  • Әр стаканға сынайтын сұйықтықтан тамшылат.
  • Түстің өзгеруін бақыла: қызыл/қызғылт — қышқыл, жасыл/сары — сілті, күлгін — бейтарап.
Неге? Қырыққабатта антоциан пигменті бар — ол ортаның pH-ына қарай түсін өзгертетін табиғи индикатор.
⚠️ Қауіпсіздік

Ыстық суды тек ересек құюы керек. Сынау сұйықтықтарын ішпе.

3

Тұз кристалы өсіру

Орташа

Керек заттар

  • Ас тұзы немесе қант
  • Ыстық су
  • Жіп, қарындаш, әйнек банка

Қадамдар

  • Ыстық суға тұз/қант еруі тоқтағанша (қаныққан ерітінді пайда болғанша) біртіндеп қос.
  • Қарындашқа жіп байлап, ерітіндіге жібер (түбіне тимесін).
  • Банканы тыныш жерге қой, бірнеше күн-апта күте тұр.
  • Жіпте кристалдар өскенін бақыла.
Неге? Су салқындаған сайын аз зат ери алады, артық тұз/қант молекулалары жіпке жабысып, реттелген кристалдық тор құрайды.
⚠️ Қауіпсіздік

Ыстық суды ересек құяды. Банканы балалар қолы тимейтін тұрақты жерге қой.

4

Темірдің тотығуы (тот)

Орташа

Керек заттар

  • 2 темір шеге
  • Тұзды су және кәдімгі су
  • 2 кішкентай ыдыс

Қадамдар

  • Бір шегені тұзды суға, екіншісін кәдімгі суға сал.
  • Ыдыстарды бірнеше күн бойы бақыла.
  • Қай шегеде тот (қызыл-қоңыр дақ) тезірек пайда болатынын сал.
Неге? Темір ауадағы оттегімен және сумен әрекеттесіп тотығады: 4Fe + 3O₂ + 6H₂O → 4Fe(OH)₃ (тот). Тұз бұл процесті жылдамдатады, өйткені ерітіндінің электр өткізгіштігін арттырады.
⚠️ Қауіпсіздік

Тәжірибеден кейін қолыңды жу, тот түскен шегемен ойнама.

5

Би(ы)леген сүт

Оңай

Керек заттар

  • Майлы сүт (табақшаға құйылған)
  • Тамақ бояғышы (бірнеше түс)
  • Ыдыс жуғыш сабын
  • Мақта таяқша

Қадамдар

  • Табақшаға сүт құй, бетіне түрлі-түсті бояғыш тамшылат.
  • Мақта таяқшаны сабынға малып, сүттің ортасына тигіз.
  • Түстердің қалай «билейтінін» бақыла!
Неге? Сабын сүттегі май молекулаларының беттік керілуін бұзады — май бөлшектері бытырап қашады да, бояғышты өзімен бірге қозғайды.
⚠️ Қауіпсіздік

Тәжірибеден кейінгі сүтті ішпе, төгіп таста.

6

Мысталған шеге

Мұғаліммен бірге

Керек заттар

  • Мыс купоросының (CuSO₄) сұйылтылған ерітіндісі — тек мұғалім дайындайды
  • Тот баспайтын темір шеге немесе қыстырғыш
  • Қолғап, көзілдірік

Қадамдар

  • Мұғалім CuSO₄ ерітіндісін мөлдір ыдысқа құяды.
  • Темір шегені қолғаппен ерітіндіге түсір.
  • Бірнеше минуттан кейін шегенің бетінде қызыл-қоңыр мыс қабаты пайда болғанын бақыла.
Неге? Бұл — орын басу реакциясы: Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu. Темір мыстан гөрі белсендірек, сондықтан ерітіндідегі мысты өз орнына ысырып шығарады да, таза мыс шегеге жұғады.
⚠️ Қауіпсіздік — міндетті түрде оқы
  • Мыс купоросы жұтылса улы — тек мұғалімнің қатысуымен жасалады.
  • Қолғапсыз ұстама, көзге тигізбе.
  • Тәжірибеден кейін ерітіндіні қолдан төгуге болмайды — мұғалім арнайы ыдысқа жинайды.
  • Тәжірибеден кейін қолыңды сабынмен жу.