Жер сілкінісіне
дайын бол

Жер бетінің қатты қабығы — жер қыртысы — біртұтас емес, ол үлкен «тақталарға» (тектоникалық тақталар) бөлінген. Бұл тақталар астындағы ыстық, жартылай сұйық мантия қабатының баяу қозғалысы (конвекциясы) есебінен жылына бірнеше сантиметрге жылжиды — тырнақ өсу жылдамдығымен шамалас.

Тақталар бір-біріне қарсы жылжығанда шекарасында үйкеліс пайда болады. Тас табиғаты серпімді — жылдар, тіпті ғасырлар бойы кернеу жиналады, ол «бекітіліп» тұрады. Кернеу тастың төзе алатын шегінен асқанда — жарылыс сияқты бірден босап шығады. Дәл осы сәтте жер сілкінісі болады: жиналған энергия сейсмикалық толқындар түрінде барлық бағытқа таралады.

Жарылыс басталған жер асты нүктесі — ошақ (гипоцентр); оның тікелей үстіндегі жер бетіндегі нүкте — эпицентр. Эпицентрге неғұрлым жақын болсаң, соғұрлым дүмпу күшті сезіледі.

Магнитуда — жер сілкінісі кезінде бөлінген энергияның жалғыз саны, оны сейсмограф өлшейді. Әр сілкініске тек біреу ғана магнитуда болады, ол қайдан қарасаң да өзгермейді.

Интенсивтілік (балл) — сол сілкінудің белгілі бір жерде қалай сезілгенін көрсетеді (MSK-64 шкаласы бойынша, 1-ден 12-ге дейін). Ол эпицентрден қашықтыққа және топырақ пен ғимарат түріне байланысты әр жерде әртүрлі болады — бір сілкініс эпицентрде 9 балл, ал 200 шақырым жерде 3 балл болып сезілуі мүмкін.

Магнитуда шкаласы логарифмдік: әр 1.0 бірлік — тербеліс амплитудасын шамамен 10 есе, ал бөлінетін энергияны ~32 есе арттырады. Сондықтан 7.0 сілкінісі 5.0-ден «сәл күшті» емес, әлдеқайда қуатты.

Алматы Іле Алатауының баурайында, үлкен тектоникалық тақталар қақтығысының салдарынан пайда болған тау жүйесі — Тянь-Шаньның шетінде орналасқан. Осы аймақтың жер қыртысында кернеу үздіксіз жиналып отырады, сондықтан Алматы, Алматы облысы, Жамбыл және оңтүстік-шығыс өңірлер Қазақстанның ең жоғары сейсмикалық қауіп аймағына кіреді — құрылыс нормаларында бұл аймақ 9 баллдық (кейбір учаскелерде одан да жоғары) сейсмикалық белсенділік ретінде есептеледі. Дәл осы себепті Алматыдағы барлық жаңа ғимарат сейсмикалық төзімділікке арнайы есептеліп салынады.

• Биік жиһазды бекіт: шкаф, кітап сөресін қабырғаға кронштейнмен бекіт — сілкінуде құламас.
• Ауыр әрі сынғыш заттарды жоғарғы сөрелерден түсір, төменге қой.
• Отбасылық жоспар құр: сілкіну кезінде әрқайсың қайда жасырынасың, сілкінуден кейін қай жерде кездесесің — келісіп қой.
• Газ бен электрдің басты клапан/қалқанының қайда екенін біл — қажет болса жылдам сөндіру үшін.
• Маңызды нөмірлерді жаттап ал — телефон батареясы бітуі мүмкін.

Дайындық сөмкесі (go-bag)

Есіктің қасында тұратын, кез келген сәтте алып шығуға дайын сөмке. Не бар екенін тексер:

Таңдауың осы құрылғыда сақталады. Дайын сөмке дүкенде дайын жиынтық ретінде де бар: APEC.store-та іздеп көр.

Басқа жағдайларда

• Көшедесің: ғимарат, электр сымы, жарнама тақталарынан алыс ашық жерге бар. Үйге кірме.
• Көлікте тұрсың: жылдамдықты бәсеңдетіп, көпір мен биік ғимараттан алыс тоқта, машинада қал.
• Дүкен немесе көп адам жиналған жерде: тауар сөрелерінен, әйнектен алыс бол, есікке қарай жапырылма — жаныңдағы қауіпсіз жерге тығыл.
• Теңіз/өзен жағасында: күшті сілкінуден кейін цунами қаупі болуы мүмкін — биік жерге көтерілу керек.

• Қайталама толқыныстарды (афтершок) күт — олар бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін болуы мүмкін, кейде негізгі сілкінудей күшті болады.
• Газ иісін тексер. Иіс сезілсе — терезені аш, газ клапанын жап, ток қосқышын баспа (ұшқын жарылысты тудыруы мүмкін), дереу үйден шық.
• Электр сымдарын тексер — үзілген немесе жалаңаш сым көрінсе жақындама, электр компаниясына хабарла.
• Өзің мен жаныңдағыларды тексер — жарақат болса алғашқы көмек көрсет, ауыр жағдайда 103-ке қоңырау шал.
• Радио немесе ресми ақпарат көзін тыңда — қауіпті аймақтар мен эвакуация туралы хабарландыруды өткізіп алма.
• Зақымдалған үйге қайтадан кірме — сырты бүтін көрінсе де, ішінде жасырын жарықтар болуы мүмкін. Мамандар тексергенше күт.