б.з.д. V ғ.
Алтын Адам
Есік қорғаны — сақ жауынгерінің 4000 алтын бұйыммен көмілген киімі.
Ұлы дала мұражайы
Ежелгі тарих
Сақ, ғұн, түрік, қыпшақ — Қазақ даласының ежелгі көшпелі дәуірі
Бір көзқараста
Тарих жолы — 15 кезең
552
Түрік қағанаты
Бумын қаған негізін қалады — Моңғолиядан Каспийге дейінгі империя.
999
Қараханид мемлекеті
Түркі әулеті Бұхараны алды, ислам діні кеңінен таралды.
1220
Отырар апаты
Шыңғысхан Отырарды жойды — моңғол жаулап алуының басы.
1465
Қазақ хандығы
Жәнібек пен Керей Шу-Талас бойында дербес хандық құрды.
1680
«Жеті жарғы»
Тәуке хан мен үш би жасаған алғашқы жазба заң жинағы.
1723
Ақтабан шұбырынды
Жоңғар шапқыншылығы — «үлкен апат жылдары», жаппай көші-қон.
1731
Ресейге қосылу басы
Кіші жүз ханы Әбілхайыр Ресей императрицасына ант берді.
1837
Кенесары көтерілісі
Соңғы қазақ ханы отаршылдыққа қарсы 10 жыл күресті.
1916
Ұлт-азаттық көтеріліс
Патша жарлығына қарсы Амангелді Иманов бастаған қарулы қозғалыс.
1920
Қазақ АКСР
Кеңес құрамындағы қазақ автономиясы жарияланды.
1932
Ашаршылық
Зорлап ұжымдастыру салдарынан миллионға жуық қазақ қаза тапты.
1986
Желтоқсан
Алматыдағы жастар көтерілісі — ұлттық сана ояну бастамасы.
1991
Тәуелсіздік
16 желтоқсан — Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін жариялады.
1997
Жаңа астана
Ел астанасы Алматыдан Ақмолаға (кейін Астана) көшірілді.
← сырғытып қараңыз →
Қазақ даласындағы алғашқы белгілі көшпелі тайпалар. Парсы дереккөздерінде «сақалар» — гректер оларды «скифтер» деп атаған. Алтынмен әшекейленген қару-жарақ пен «аң стилі» өнерімен танымал.
★ Әйгілі тұлға
Томирис патшайым (б.з.д. ~VI ғ.)
Массагет сақтарының патшайымы. Гректің тарихшысы Геродот жазбасы бойынша, парсы патшасы Ұлы Кирді жеңген деп аңыз сақталған.
Қызықты дерек«Алтын адам» (Есік қорғаны, 1969, археолог Кемал Ақышев тобы) — алтыннан 4000-нан астам бөлікпен безендірілген сақ жауынгерінің киім-кешегі. Қазір — Қазақстанның ұлттық символы.
Еуразия даласын Қытайдан Еуропаға дейін билеген алып көшпелі держава. Ежелгі қытай жазбаларында олармен күресу үшін салынған қорғаныс құрылыстары — қазіргі Ұлы Қытай қабырғасының алғашқы бөліктері — жиі аталады.
★ Әйгілі тұлға
Аттила (шамамен 406—453)
Батыс ғұндарының ұлы билеушісі. Еуропа тарихында «Құдайдың қамшысы» атанған, Рим империясын дірілдеткен қолбасшы.
Қызықты дерекҒұндардың атқа міну, қашықтан ату садағын пайдалану техникасы Еуропа мен Қытайдың әскери өнеріне әсер етті. Түркі халықтарының этногенезінде ғұндардың орны ерекше.
552 жылы Бумын қаған негізін қалаған — тарихта алғаш рет «түрік» атауын мемлекет атына қолданған держава. Кейін Шығыс және Батыс түрік қағандықтарына бөлінді. Орхон жазулары — түркі халықтарының алғашқы жазба ескерткіштері.
★ Әйгілі тұлға
Күлтегін (684—731)
Түрік қағанатының ұлы қолбасшысы, Білге қағанның інісі. Оның құрметіне қойылған тас ескерткіш — Орхон жазуларының ең маңызды бөлігі (шамамен 732 ж.).
Қызықты дерекОрхон-Енисей жазулары (руна жазуы) — VI–X ғғ. түркі тілінде жазылған ең көне мәтіндер. Қазақ тілінің тарихи тамырларының бірі саналады.
Қазіргі Қазақстан аумағы орта ғасырларда Дешті-Қыпшақ («Қыпшақ даласы») деп аталды. Еуропалық дереккөздерде «командар», орыс жылнамаларында «половецтер» аталды. Шыңғысхан жорығына дейін кең аумақты иеленген.
★ Әйгілі тұлға
Махмұд Қашғари (1029—1101)
«Диуани лұғат-ит-түрік» (1072—1074) сөздігінің авторы — түркі тілдерінің алғашқы көлемді салыстырмалы сөздігі, қазақ тілінің тарихына аса құнды дереккөз.
Қызықты дерекҚыпшақ тектес билеушілер Мысырда Мамлюк сұлтандығын басқарды. Бейбарс сұлтан (билігі 1260—1277) 1260 ж. Айн-Джалутта монғолдарды тоқтатқан қолбасшы ретінде танымал.
1206 жылы Шыңғысхан Моңғол империясын құрды. 1219—1220 жж. Отырар қаласы жойылды — көпес керуенінің өлтірілуі жаулап алудың басталу себебі болды. Кейін оның ұлы Жошыдан тарайтын Алтын Орда Қазақ даласын қамтыды, ол XV ғасырда ыдырап, Қазақ хандығы құрылды.
★ Әйгілі тұлға
Шыңғысхан (шамамен 1162—1227)
Тарихтағы ең үлкен құрлықтық империяны негіздеген қолбасшы. Оның ұрпақтары — Жошы, Шағатай, Үгедей — Еуразия даласының саяси картасын ғасырлар бойы анықтады.
Қызықты дерекОтырар апаты (1219—1220) — Отырар әкімі көпестерді тұтқындап өлтіргеннен кейін Шыңғысхан қаланы толық жойды. Бұл — Орта Азия мен қазақ даласындағы моңғол жаулап алуының бастапқы нүктесі.
Қазақ даласының оңтүстігі — Отырар, Тараз, Сайрам қалалары — Қытай мен Жерорта теңізі арасындағы керуен саудасының маңызды тоғысы болды. Жібек, дәм-тұз, қыш бұйымдар мен идеялар осы жолмен таралды.
★ Маңызы
Отырар кітапханасы
Ортағасырлық Отырар — ғұлама әл-Фарабидің туған жері әрі ірі сауда-мәдениет орталығы, кітапханасы Орта Азиядағы ең бай қорлардың бірі болған деп есептеледі.
Қызықты дерекТараз қаласы — 2000 жылдан астам тарихы бар, Қазақстанның ең көне қалаларының бірі. Қытай жылнамаларында б.з. VI ғасырынан бері аталады.
Есте сақтау тәсілдері
Ақсақалдың кеңесі
Үш жүзді есте сақтау
Ұлы жүз — оңтүстік, Орта жүз — орталық, Кіші жүз — батыс. «ОҰжүз, ОРжүз, КІжүз» — деп қысқартып жаттаңыз!
Ұлы жүз: Жетісу, Шу өңірі
Орта жүз: Сарыарқа
Кіші жүз: Каспий жағалауы
Орта жүз: Сарыарқа
Кіші жүз: Каспий жағалауы
Хандар реті
1465 — Жәнібек-Керей. XVI ғ. — Қасым, Хақназар. XVII ғ. — Есім, Тәуке. XVIII ғ. — Абылай.
«ЖаКе → Қа → Хақ → Ес → Тә → Аб» — хандар тізбегінің қысқа жолы.
Екі желтоқсанды шатастырма
1986 жыл, 16 желтоқсан — Желтоқсан көтерілісі. 1991 жыл, 16 желтоқсан — Тәуелсіздік күні.
Айырмашылығы — тура 5 жыл. Көтеріліс тәуелсіздікке бастама болды.
Алтын адам
Есік қорғаны (1969), Алматы облысы. 4000-нан астам алтын бұйым. Сақ дәуірі (б.з.д. V—IV ғ.).
Қазақстанның ұлттық символы. Жас жауынгер болған деп болжанады.
